Evolución do réxime franquista

Foto: Serrano Súñer

Co golpe de estado levado a cabo en Melilla o 17-7-36 e apoiado por moitos sectores do exército comezaba en España a Guerra Civil. Os sublevados, apoiados por Alemaña e Italia, gañaron pouco a pouco territorios da zona republicana, só apoiados pola URSS. Finalmente, o autodenominado bando nacional remataría gañando a guerra.
Polo que respecta á organización do bando sublevado, xermolo do futuro réxime franquista, cómpre dicir que dende moi cedo houbo unidade de mando nas mans de Franco.
No referente ás forzas políticas, esta unidade de mando viuse plasmada na creación o 19-4-37 dun partido único, FET y d las JONS. Pese ás diferenzas entre Comunión Tradicionalista e FE de las JONS, tiveron que acepta-lo decreto unificador do caudillo. Esta unidade contrasta co caos e as diferenzas existentes entre as tendencias que compuñan o bando republicano. Pese á unidade, o falanxista foi claramente o grupo máis influinte ata mediada a década dos 40.
Igrexa e exército foron tamén importantes e cumpriron papeis claves na conformación do réxime. A Igrexa, grazas á lexitimación que lle dera ao golpe de estado ao calificalo de “cruzada”, puido exercer unha gran influencia. O exército era outro dos pilares e, unha vez conformado o réxime, tería garantidos por decreto unha serie de altos cargos.
Os grupos sociais que máis axudaron aos sublevados na guerra e que trala vitoria máis beneficio sacarían de ditadura foron a oligarquía terratenente e a burguesía financeira e industrial. A defensa destes grupos sociais viría marcada pola primacía dada aos valores de propiedade, relixión e orde.
Co remate da guerra o 1-4-39, quedaba instaurada a ditadura da Franco en todo o territorio español. O españois non puideron desfrutar dunha constitución, sendo as principais temáticas ou decisións do réxime resoltas por unhas Leyes Fundamentales que pretendían actuar como unha base legal para a configuración do réxime.
A tendencia fascistizada que o réxime adquiriu durante os seus primeiros anos desapareceu a mediados dos anos 40 coa destitución do ministro de ideoloxía fascista Serrano Súñer (1942), o comezo de declive das potencias do eixo na II Guerra Mundial (1942), a non admisión na ONU (1945), o illamento internacional (dende 1946)... Así, quíxoselle dar ao réxime unha aparencia democrática coa denominada “democracia orgánica” que, en teoría, representaba corporativamente a diversos grupos sociais como cabezas de familia, funcionarios, militares, traballadores (a través do sindicato vertical)... Tamén foron creadas en 1942 as Cortes Españolas, aínda que non eran un órgano lexislativo nin representativo polos plenos poderes dos que seguía a dispor Franco e a ausencia de sufraxio universal. A declaración de dereitos do Fuero de los Españoles de 1945 era outra farsa da democracia, pois había moitos recortes e ningunha garantía para eses dereitos. Outras leis posteriores serían a Ley de Sucesión (1947), que declaraba a España como un reino e reservaba a Franco a designación de sucesor; a Ley de Principios del Movimiento Nacional (1958) e a Ley Orgánica del Estado de xaneiro de 1967, que permitía separa-los cargos de xefe do estado e presidente do goberno.
A paulatina separación do totalitarismo fascista que o franquismo levou a cabo dende os anos 40 permitiu amplia-las relacións co exterior. Así, en 1953 serían asinados tratados con Estados Unidos e o Vaticano e en 1955 España sería admitida na ONU. O novo réxime que se estaba a conformar era autoritario e non totalitario segundo a clasificación feita po J. J. Linz. O poder estaba compartido entre o exército e as elites ou familias, ademais da Igrexa. As relacións entre esta última e o estado empeorarían ao pasa-los anos.
Dende finais de década dos 50 tería lugar un troco no modelo económico e aparecerían novas formas de institucionalización debido á masiva entrada de tecnócratas do Opus Dei no goberno. Isto sería así, en boa medida, pola aplicación do Plan de Estabilización de 1959, o cal permitiu un gran desenvolvemento na economía española ligado a un proceso de apertura e liberalización. Este desenvolvemento trouxo consigo unha mudanza na estrutura social, diminuíndo os sectores agrarios e aumentando os industriais e, sobre todo, os do sector servizos. Ademais, permitiu unha acomodación do proletariado, polo que a conflitividade social foi claramente a menos. Tamén aumentaron as clases medias, evidencia da integración da sociedade española no sistema capitalista.
A aparente contradición entre evolución económica e crise do réxime, que se plasmaría dende mediados dos 60, se explica na incapacidade do mesmo para adaptar as súas estruturas políticas ao contexto económico e social ao que dera lugar. Así, a sociedade reclamaba moita máis liberdade da que lle podía aportar este anticuado réxime autoritario. Nesta situación, as relacións coa Igrexa irían arrefriándose e o contexto internacional empeoraba pola ausencia de réximes semellantes ao español en Europa, sobre todo trala caída do portugués e o grego. Socialmente falando, a oposición ao réxime foi canalizada pola clase traballadora, estudantes, nacionalistas, grupos de profesionais e parte da burguesía. Polo que respecta aos partidos políticos, serían creados dous grandes grupos opositores: en 1974, Junta Democrática, onde destacaban o PCE e CC.OO., e en 1975, Plataforma de Convergencia Democrática, co PSOE e UGT como organizacións principais.
Dentro do propio franquismo tamén tiveron lugar divisións internas. Así, os sectores aperturistas querían adapta-lo réxime aos trocos sociais producidos namentres os inmobilistas negaban a necesidade de que o réxime trocase nada. Dende a morte de Carrero Blanco, presidente do goberno claramente ligado ao segundo grupo, o 20-12-73, comezarían a imporse, durante un breve período de tempo, as teses aperturistas. Pouco despois, o réxime voltaría á represión e ao illamento.
A opinión pública do franquismo estaba bastante despolitizada, mais nos derradeiros anos de vida do ditador as opinións contrarias a el foron cada vez máis. Unha vez morto Franco, cunha poboación cada vez máis contraria a mante-lo réxime e un gran número de aperturistas no poder, a ditadura sería insostible e a democracia sería implantada tras un período de transición.

BIBLIOGRAFÍA:
Redero, M. 2001. “El sistema político (1875-1975)”, en Alcántara, M. e Martínez, A. (eds.), Política y gobierno en España. Valencia: Tirant lo Blanch.

J.L. Rodríguez Jiménez, La extrema derecha española en el siglo XX, Madrid, Alianza, 1997.