Diversos aspectos xerais do réxime franquista

Foto: Dionisio Ridruejo

Ademais dos aspectos puramente políticos, o franquismo déixanos conclusións noutros moitos campos. O obxectivo deste texto é expoñe-las conclusións dalgúns deses campos.
Economía:
A economía española trala Guerra Civil era realmente ruinosa, cuns niveis de vida para a poboación semellantes aos de finais do século XIX. Para solucionar este panorama, o réxime recurriu á autarquía, establecendo uns grandes aranceis aos produtos foráneos. Así, conseguiuse potencia-la industria interior un pouco e a economía melloraría, aínda que moi paseniñamente, como amosa o feito de que ata 1953 non se acadaron uns niveis de vida semellantes aos de antes do conflito bélico.
A finais da década dos 50 trocou a economía coa masiva entrada de tecnócratas do Opus Dei no goberno. O seu obxectivo foi o de integrar a España no mundo capitalista occidental, e con ese fin se fixo o Plan de Estabilización de 1959. Este troco de mentalidade deu lugar ao habitualmente chamado “milagre económico”, que é un gran desenvolvemento de economía española, achegándoa aos niveis europeos e, polo tanto, mellorando o nivel de vida dos españois.
É digna de mención a aportación que para esta mellora significou o turismo, especialmente no leste de España. Permitiu crear numerosos postos de traballo e, aínda que a costa sufriu moito urbanística e paisaxisticamente, a economía do país agradeceuno.
Na medra económica tamén son de salientar os plans económicos desenvolvidos dende mediados dos anos 60. O seu fin era reforza-lo crecemento económico que xa se viña producindo e conseguírono, mais deixando a cuestión social de lado, non habendo redistribución de renda. Así xurdirían o que e deu en chamar “as dúas Españas”, pois había zonas moi desenvolvidas economicamente (sobre todo Catalunya e Euskadi) e outros que seguían a vivir nunhas pésimas circunstancias (sobre todo as zonas rurais). Esta situación que vivía o rural, sobre todo de Galiza, Estremadura e Andalucía, levou a un masivo éxodo rural, consistente na migración dende as zonas rurais ás cidades para buscar traballo nas industrias alí existentes. Moitos outros decidiron emigrar ao estranxeiro, traendo moitas veces á súa volta fortunas que serían invertidas no interior. Isto fixo que moitas veces fose o propio réxime o que promocionase a emigración.
Vese unha crise na agricultura tradicional, facéndose difícil o poder vivir dela. A medra da industria nas cidades e a pouca valoración dada á agricultura foi o que provocou esta situación.
Sociedade:
A sociedade semellábase ao comezo da ditadura á anterior á República. Había unha poderosa clase alta namentres a meirande parte da poboación vivía na miseria. Xeograficamente tamén se poderían facer diferencias, cunhas zonas moito máis desenvolvidas ca outras. O “milagre económico” tamén tivo consecuencias sociais ao aparecer unha gran clase media, moitas veces ligada aos postos de traballo existentes na cada vez máis poboada cidade, como postos na banca, o funcionariado...
A clase obreira medrou moito co éxodo rural. A meirande parte dos traballadores pertencían a pequenas empresas. As condicións de vida eran relativamente boas, aínda que é ben certo que unha parte do proletariado, en torno ao 11 %, era realmente pobre. A clase aburguesouse debido á mellora económica, como se pode apreciar no feito de que moitos obreiros lles recomendasen aos seus fillos non meterse en asuntos políticos para non pór en perigo o seu porvir.
A sociedade descrita é unha sociedade de consumo, con urbes moi grandes, o rural cada vez máis despoboado, meirande capacidade económica da poboación, economía capitalista... Cedo gran parte da poboación puido dispor de coche, algún electrodoméstico, televisión... e, aínda que as condicións de vida non eran nin moito menos iguais para todos, estes factores permitían unha certa igualación.
A mellora económica e a chegada á cidade tamén implicou que as actitudes de moita xente mudasen. Así, trocaron os gustos musicais, o xeito de vestir, as relacións sexuais, perdeu influencia a relixión... Os trocos sociais provocaron tamén desexos de trocos políticos acordes con eles, polo que moitas persoas, especialmente mozos, foron identificándose máis coas posturas opositoras e uns anos despois serían factores importantes no paso á democracia.
Cultura:
Foron poucos os intelectuais que se identificaron co franquismo. Algúns falanxistas, como Dionisio Ridruejo, fixérono ao comezo, mais a progresiva separación das teses fascistas fixo que se deixasen de identificar con el. Como consecuencia, o réxime recurriu as máis das veces a autores do pasado, como Menéndez Pelayo ou Ramiro de Maeztu, para atopar intelectuais de importancia acordes cos seus ideais. As estéticas culturais tradicionais primaron sobre as vangardas.
Os falanxistas, próximos moitas veces a Eugenio d´Ors, publicaron diversas revistas culturais ao comezo da ditadura, destacando Escorial, de Dionisio Ridruejo. O distanciamento do fascismo antes nomeado provocaría a saída de Ridruejo desta revista e a desaparición da meirande parte delas. A alternativa veu dende os sectores católicos e o Consejo Superior de Investigaciones Científicas (CSIC), que lle deu un enfoque relixioso a toda a súa actividade. Arbor foi a revista desta corrente de pensamento. A arte en xeral mantivo os parámetros tradicionais xa nomeados, sendo incompatibles con eles artistas como Miró, Picasso e, durante algún tempo, Dalí.
Nembargantes, co paso do tempo, sobre todo dende a década dos 50, o réxime abriuse a outras tendencias artísticas e intelectuais, chegando a ser difundidas obras de Ortega y Gasset ou Unamuno. Nembargantes, a censura tamén actuou moi fortemente sobre a arte, o que se puido apreciar en literatura, música, cine e moitos outros campos. Nas poucas obras contrarias ao réxime que eran permitidas podíase apreciar un troco na tendencia artística en xeral ao non ser seguidos moitos dos patróns marcados polo réxime. Isto pode apreciarse na obra teatral de Buero Vallejo Historia de una escalera (1949).
A “cultura da evasión” foi un factor predominante nos anos de ditadura. este feito prodúcese ante a ausencia d calidade de moitas das obras permitidas polo réxime e consiste na tendencia da poboación a entreterse con obras (musicais, teatrais, cinematográficas...) de escasa calidade artística pero destacadas por seren entretidas, cómicas... Así, apenas había artistas ou intelectuais realmente destacados nalgúns campos.
Moitos autores pensaron que a arte e a literatura deberían ser medios cos que facer pensar á xente sobre que situación estaban a vivir e non medios para a alienación. Así, apareceron obras de crítica social cunha clara intencionalidade política. Neste aspecto destacan, por exemplo, Gabriel Celaya, Juan Goytisolo, Alfonso Sastre... Moitas veces había unha clara influencia marxista neles.
A presencia de Manuel Fraga no ministerio de información entre 1962 e 1969 provocou unha gran apertura nas publicacións. Foron anos de declive no cine e no teatro pola proliferación de televisores nos fogares españois, o que fixo que se preferisen outros espectáculos como os deportivos. A literatura tampouco era moi apreciada.
Nos anos 70, a arte de influencia marxista deu lugar aos “ismos”, unha arte vangardista moito máis despolitizada. Cómpre destacar nesta nova tendencia, por exemplo, a Gimferrer ou Martín Santos. O feito de que a arte se despolitizase non implica que os artistas deixasen dun lado a política, pois moitos estaban moi implicados en posturas políticas de oposición.
Oposición:
Segundo Franco, a súa vitoria na Guerra Civil trouxera implícita a paz. Isto non foi totalmente certo, pois nos anos 40 houbera oposición coas guerrillas, nos 50 coas folgas e nos 60 e 70 coa oposición obreira, o terrorismo e as protestas estudantís. Nembargantes, esta oposición nunca foi o suficientemente forte como para derruba-lo réxime e non foi realmente inquedante ata os derradeiros anos de ditadura. A represión influíu na redución da oposición, mais cómpre salientar que esta oposición non era tanta como moitas veces se ten dito.
Os movementos da clase obreira víronse diminuídos na ditadura con respecto á república pola represión e pola aparición do Sindicato Vertical, sindicato oficial que integraba dentro del a obreiros e patróns. Este sindicalismo non representaba realmente os intereses dos obreiros, sendo unha farsa ao servizo do réxime.
É certo que algunhas decisións, como a creación da Seguridade Social, eran boas para os traballadores, mais estas estaban moi lonxe de se adecuar á xustiza social, e o sindicato non favorecía nada na súa consecución. A represión sobre os sindicatos históricos como UGT ou CNT foi moita, mais non impediu a proliferación de folgas e protestas obreiras dende comezos dos anos 60. Estas foron a máis dende 1958, cando foi introducida a negociación colectiva entre empresarios e traballadores. Aínda que as zonas máis industrializadas, como Euskadi, Madrid, Asturies ou Catalunya, eran as máis combativas, tamén aumentaron os conflitos noutras partes, como Galiza, Nafarroa, Andalucía... Predominaban temas salariais na convocatoria das folgas, mais acostumaba a estar de fondo unha clara oposición ao réxime. Solís, ministro do Movimiento, propuxo trocos na organización sindical, de xeito que os traballadores puidesen participar nela defendendo os seus intereses, mais esta reforma viuse freada por sectores opostos a ela entre os que se pode nomear a Rodó ou a Carrero Blanco. CC.OO. apareceu como un sindicato achegado ao PCE e colleu moita forza dende comezos dos anos 60, superando a importancia dos sindicatos históricos. A súa actividade comezou coa aparición de comités de traballadores en moitas empresas a finais da década dos 50 que posteriormente darían lugar a este sindicato. Tamén apareceron nesta época algúns sindicatos relevantes de corte católico como Unión Sindical Obrera (USO) ou Acción Sindical de Trabajadores (AST). A actuación de CC.OO. sería moitas veces mediante a infiltración no Sindicato Vertical.
No referente á universidade, as protestas estudantís comezaron a mediados dos anos 50, maioritariamente na contra da preponderancia do sindicato oficial, o SEU. Nos estudantes, igual ca nos traballadores, influía moito a ideoloxía comunista, habendo tamén, en menor medida, grupos católicos. A conflitividade medrou moito na década seguinte e, con ela, a represión. A Ley de Educación de 1970 provocaría tamén moito malestar no estudantado, chegando a haber unha folga xeral nas universidades en 1973, pese a que un dos obxectivos desta lei era precisamente diminuí-las protestas. Cara o final da ditadura, o apoio ao réxime nas universidades practicamente desaparecera pola paulatina concienciación democrática que se producira.
Nos sectores eclesiásticos houbo un claro troco de mentalidade dende, aproximadamente, 1965. Mudou o claro apoio ao réxime que houbera, incluso a pesares do Concordato asinado co Vaticano en 1953. A oposición era escasa estre os bispos, pois, aínda que eran nomeados dende o Vaticano, na súa elección influía moito Franco. Nembargantes, dende o Concilio Vaticano II, cando en Roma mudou moito o xeito de ve-la Igrexa, gran parte do catolicismo afastou as súas posturas do franquismo. A democracia cristiá, ata entón de moi escasa influencia, recibiu un pulo moi importante nas súas posturas de oposición ao réxime. Coa chegada ao papado de Pablo VI en 1963 renovouse un pouco a alta xerarquía de Igrexa española, pese a que seguía a manter posturas conservadoras. A represión sobre os sacerdotes que non aceptaban ao réxime foi a máis, sobre todo en Euskal Herria, onde moitos curas estaban ligados a posturas nacionalistas. Co paso dos anos e a entrada nos anos 70, a oposición foi a máis, achegándose a estas posturas incluso algúns bispos. Nembargantes, non cómpre esquecer que a influencia da Igrexa na sociedade, fosen cales fosen as súas posturas, era moito menor ca no comezo do réxime pola gran secularización que se producira dende os anos 60.
O centralismo tamén provocou descontento en Catalunya, Euskal Herria e, en menor medida, Galiza, ao teren estes territorios culturas diferenciadas. En Euskal Herria o descontento plasmouse, por falar do caso máis significativo, na aparición da banda terrorista ETA. ETA axudou a recupera-lo sentimento nacional vasco, en boa medida perdido trala Guerra Civil. En Catalunya, pola contra, a defensa da identidade propia viuse sobre todo nos movementos culturais.
No referente aos partidos políticos, é importante dicir que a maioría cesaron na súa actividade no interior trala derrota de 1939. A excepción foi o PCE, que durante boa parte dos anos 40 seguiu o seu traballo, sobre todo colaborando coas guerrillas. O resto da oposición, tanto liberal como monárquica, apenas fixo cousas no exilio para muda-la situación. Así, o PCE, aínda fortemente identificado coa URSS (sería así ata os anos 70, cando adoptaría posturas democráticas), era o único partido realmente activo e, polo tanto, o principal. A falta de coordinación e unidade entre as forzas opositoras favoreceu ao réxime, que tivo así máis doado enfrontarse a elas. O PSOE era moi débil; o carlismo, agora evolucionado cara a posturas socialistas, tamén o era; a democracia cristiá que comezaba a predominar en Catalunya aínda era incipiente. O principal acto conxunto da oposición foi a súa reunión en Munich en 1962, mais o réxime non chegou a verse inquedado por ela. Hai que dicir que, pese a que a oposición non puido rematar co réxime, o seu traballo foi importante no desgaste do mesmo e, sobre todo, na concienciación da cidadanía, que pouco a pouco se foi achegando a posturas democráticas e deslexitimando a Franco.

BIBLIOGRAFÍA:
Carr. R, e Fusi, J.P. 1980. España: de la dictadura a la democracia. Barcelona: Planeta.